Kısaca: Timur’un torunu ve Semerkant hükümdarı Uluğ Bey (1394–1449), 1420’lerde kurduğu dev rasathanede yılın uzunluğunu 365 gün 6 saat 10 dakika 8 saniye olarak ölçtü. Bu değer, modern ölçümlerden yalnızca bir dakika kadar farklıdır. Hazırladığı “Zîc-i Sultânî” 1.018 yıldızın konumunu içeren, Batlamyus’tan sonra baştan yapılmış ilk büyük yıldız kataloğuydu.
Bir hükümdar, bir gökbilimci
Uluğ Bey, Timurlu Devleti’nin başkenti Semerkant’ı yönetirken zamanının çoğunu bilime ayırdı. Kurduğu medresede Kadızâde-i Rûmî, Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ve öğrencisi Ali Kuşçu gibi dönemin en büyük matematikçi ve gökbilimcileri çalıştı. Kendisi de matematik ve astronomi dersleri verdi.
Dev bir ölçüm aleti
Semerkant Rasathanesi’nin kalbi, “Fahrî Sekstantı” adı verilen dev bir ölçüm aletiydi. Bir tepenin içine oyulmuş, yaklaşık 40 metre yarıçaplı, mermer kaplı bir yay. Bu boyut, açıları çok hassas okumayı sağlıyordu: yayın üzerinde bir derece yaklaşık 70 santimetreye karşılık geliyordu. Güneş ışığı bir açıklıktan içeri girerek yayın üzerine düşer ve Güneş’in yüksekliği ölçülürdü. Rasathanenin kalıntıları 1908’de arkeolog Vyatkin tarafından bulundu ve bugün ziyaret edilebiliyor.
Zîc-i Sultânî
Uluğ Bey’in ekibi yıllar süren gözlemlerle gezegen tabloları, takvim hesapları, trigonometri tabloları ve yıldız kataloğu hazırladı. Sinüs ve tanjant tabloları ondalık sekiz basamağa kadar doğruydu. Eser 17. yüzyılda Oxford’da Latinceye çevrildi ve Avrupa’da ilgiyle incelendi. Yıldız konumlarının hassasiyeti, teleskop öncesi dönemde ancak 16. yüzyılın sonunda Tycho Brahe tarafından aşılabildi.
Trajik son
Uluğ Bey’in bilime düşkünlüğü siyasi rakiplerini artırdı. 1449’da kendi oğlu Abdüllatif’in emriyle öldürüldü. Rasathane sonraki yıllarda yıkıldı. Öğrencisi Ali Kuşçu, Zîc’in bir kopyasını alarak Semerkant’tan ayrıldı ve bu bilgi birikimini sonunda İstanbul’a taşıdı. (İlgili: Ali Kuşçu: Semerkant’tan İstanbul’a)
Mirası
Ay’daki Ulugh Beigh krateri ve 2439 Ulugbek asteroidi onun adını taşır. Semerkant’taki rasathane kalıntıları ve müze, UNESCO Dünya Mirası listesindeki Semerkant’ın en önemli duraklarından biridir.
Sık sorulan sorular
Uluğ Bey yılın uzunluğunu ne kadar ölçtü?
365 gün 6 saat 10 dakika 8 saniye; modern değerden yaklaşık bir dakika farklı.
Semerkant Rasathanesi'nin özelliği neydi?
Yaklaşık 40 metre yarıçaplı dev Fahrî Sekstantı sayesinde teleskop öncesi dönemin en hassas ölçümlerini yapabiliyordu.
Zîc-i Sultânî nedir?
Uluğ Bey’in ekibinin hazırladığı, 1.018 yıldızın konumunu ve gezegen tablolarını içeren astronomi eseridir.
SpaceTRC’de keşfetmeye devam et
Kaynaklar
Bilim, merakla başlar.

