Nuri Demirağ ve Selahattin Reşit Alan: Üretmek, Uçmak, Sürdürmek
İki havacılık öncüsünün ortak emeği; eğitim uçakları, tesisler ve belgelenmiş sipariş uyuşmazlığı.
Sermayeden havacılık altyapısına
Nuri Demirağ’ın havacılık girişimi, erken Cumhuriyet’in sanayileşme arayışının önemli örneklerindendir. Demiryolu ve fabrika inşaatlarında kazandığı sermayeyi uçak üretimi ve havacılık eğitimine yöneltti. Arşiv araştırmaları, devletle ilişkisinin başlangıçtan sona yalnız engellenme olarak okunamayacağını gösterir. Teçhizat ithali için döviz tahsisinde Millî Müdafaa Vekâletinin desteği bulundu; 1 Ağustos 1942 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla hava kuvvetlerindeki uçak, motor ve kara nakil araçlarının onarımı ile bazı parçalarının üretiminin tesislerine yaptırılması da kararlaştırıldı. Bu destekler, daha sonra yaşanan ağır sipariş anlaşmazlığını ortadan kaldırmaz; hikâyenin farklı dönemlerini birlikte görmemizi sağlar.
Bir atölyeden daha fazlası
Beşiktaş ve Yeşilköy’de kurulan yapılar bu girişimin yalnız bir uçaktan ibaret olmadığını anlatır. Üretim atölyesi, uçuş alanı, hangarlar ve eğitim mekânları bir bütün oluşturuyordu. Mimarlık tarihi açısından bu tesisler, Türkiye’de havacılığın mekân ve altyapı üretme çabasını gösterir. Nuri Bey’in amacı uçabilen bir prototip yapmanın ötesinde, tasarımın üretimle, üretimin de yetişmiş insanla buluşacağı bir düzen kurmaktı. BCA belgeleri ve dönem fotoğrafları üzerine yapılan araştırmalar, bu tesislerin tarihini somutlaştırır. Bu yüzden fabrikayı anarken mühendisleri, teknisyenleri, bakım çalışanlarını ve öğrencileri de hatırlamak gerekir.
Selahattin Reşit Alan’ın mühendislik mirası
Bu emeğin merkezindeki isimlerden merhum Selahattin Reşit Alan, pilotluğu mühendislikle birleştiren öncülerdendi. TUSAŞ’ın kurumsal anma kaydı, Fransa’daki eğitimini ve yurda dönüşünden sonra Eskişehir Tayyare Tamir Fabrikasındaki görevini vurgular. Alan, Nuri Demirağ ile birlikte uçak tasarım çalışmalarına katıldı. Onu yalnız talihsiz bir kazanın kişisi olarak anlatmak, mühendislik emeğini arka plana iter. Türk havacılığının ilk kuşak teknik insanlarından biri olarak yaptığı çizimler, geliştirdiği çözümler ve üretimdeki sorumluluğu kendi başına anılmayı hak eder. Bu kuşağın mirası, bugün tasarım, imalat ve uçuş bilgisinin birlikte gelişmesi gerektiğini hatırlatır.
1938: Alan’ın kaybı
Alan, 1938’de NuD36 ile İnönü Meydanı’na iniş sırasında meydana gelen kazada hayatını kaybetti. Bu ağır kayıp, girişimin insan gücünü ve mühendislik birikimini de etkiledi.
NuD36 ve NuD38: tasarım yılı ile uçuş yılı
NuD36, iki kişilik ve çift kumandalı bir eğitim uçağıydı. Çift motorlu, metal gövdeli NuD38 prototipi ise iki pilot ve dört yolcu taşıyacak şekilde tasarlandı. TÜBİTAK incelemesi NuD38 tasarımını 1938’e, ilk deneme uçuşunu 11 Şubat 1944’e; Yeşilköy fabrika ve Gök Okulunun açılışını 17 Ağustos 1941’e tarihler.
Planör teslimatı ile uçak kabulü ayrıydı
Akademik araştırma, THK siparişini 65 planör ve 10 eğitim uçağı olarak aktarır. Planörler teslim edildi; uyuşmazlık eğitim uçaklarının kabulü üzerinde yoğunlaştı. Bu nedenle “bütün siparişler iptal edildi” demek, gerçekleşmiş üretim ve teslimatı görünmez kılar. Başka metinlerdeki 12 veya 24 uçak sayıları da aynı sözleşmenin değişmez adedi gibi kullanılmamalıdır. Sipariş miktarı, tamamlanan üretim ve kurumun kabul ettiği araç sayısı farklı ölçülerdir.
Sipariş, kabul ve sözleşme uyuşmazlığı
THK ile anlaşmazlık, olayların birbirinden ayrılmasını gerektirir. Demirağ’ın yayımladığı belgelere göre 22 Ocak 1937 sözleşmesi on eğitim uçağı içindi. 1 Mart 1939’da kabul edilmeyecekleri bildirildi; 24 Mart yazısı sözleşmeyi feshetti. Kurum motor gücü, pervane uyumu, performans, akrobasi ve teslim yükümlülüklerine dayandı. Demirağ ise motorun katalog gücü ile gerçek gücü arasındaki farkı, yeniden deneme ve düzeltme haklarını ve Alan’ın kaybını ileri sürerek itiraz etti. Kendi savunması ile kurumun gerekçelerini birlikte sunmak, yaşadığı kaybı küçültmez. Belgeler açılan ticari ve teknik uyuşmazlığı gösterir; tek bir kazadan otomatik olarak sabotaj sonucu çıkarmaz.
Araştırmayı sürdürün.
Türk Havacılık Tarihi
Hezarfen ve Lâgarî anlatılarından Osmanlı havacılık teşkilatına, Cumhuriyet’in öncülerinden çağdaş havacılığa.
02 / ARAŞTIRMA DOSYASIDünya Havacılık Tarihi
Balonlardan planörlere, ilk motorlu uçaklardan jetlere ve sayısal uçuş sistemlerine kaynaklı dünya havacılık tarihi.
03 / ARAŞTIRMA DOSYASITürkiye’nin Havacılık Teknolojileri
Türkiye’nin çağdaş havacılık başarıları: uçak, insansız sistem, aviyonik, motor ve simülasyon programlarının tarihli durumları.
KAYNAKLAR / AÇIK ARAŞTIRMA
Bilginin izini sürün.
- Nuri Demirağ'ın Bir Girişimci Olarak Ortaya Çıkışı, Yükselişi ve Düşüşü: Makro-Kurumsal Yaklaşım Bağlamında Tarihsel Bir İnceleme ↗
- Beşiktaş ve Yeşilköy'de Nuri Demirağ’ın Havacılık Tesisleri ↗
- TUSAŞ, Türk Havacılığının Öncüsü Selahattin Reşit Alan’ı Saygıyla Andı ↗
- Demirağ’ın Uçakları 1936–1944 ↗
- Mühürdarzade Nuri Bey’in (Demirağ) Hayatı ve Çalışmaları (1886–1957) ↗
- Hayallerini Uçuran Adam: Nuri Demirağ ↗