KOZMOS · TELESKOP DOSYASI
SPHEREx, NASA’nın tüm gökyüzünü kızılötesinde ve aynı anda pek çok dalga boyunda tarayan teleskobu. Adı, görevin üç hedefinden geliyor: Evrenin Tarihi, Yeniden İyonlaşma Çağı ve Buzlar Kâşifi için Spektro-Fotometre. 11 Mart 2025’te (UTC’ye göre 12 Mart) Kaliforniya’daki Vandenberg’den Falcon 9 roketiyle, NASA’nın Güneş görevi PUNCH’ın dört küçük uydusuyla birlikte fırlatıldı.
Bilim gözlemlerine 1 Mayıs 2025’te başladı. NASA, 18 Aralık 2025’te tüm gökyüzünün 102 kızılötesi renkteki ilk haritasını yayımladı. Görev süresince gökyüzü dört kez taranacak.
BİR BAKIŞTA
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Ajans | NASA (Caltech ve JPL yönetiyor) |
| Fırlatma | 11 Mart 2025, Vandenberg, Falcon 9 (PUNCH ile birlikte) |
| Yörünge | Yaklaşık 700 km yükseklikte, kutuplardan geçen Güneş eşzamanlı yörünge |
| Ayna | 20 cm |
| Dalga boyu | 0,75–5,0 mikrometre, 102 renk |
| Bilim başlangıcı | 1 Mayıs 2025 |
| İlk tam gökyüzü haritası | Aralık 2025 |
| Görev süresi | Yaklaşık 2 yıl, 4 tam harita (planlanan) |
| Maliyet | Toplam yaklaşık 488 milyon dolar |
NASIL ÇALIŞIR?
Küçük ayna, çok geniş görüş
SPHEREx’in aynası yalnızca 20 cm. Gücü büyüklüğünden değil tasarımından geliyor: dedektörlerinin önündeki özel filtreler, görüntünün her bölümüne farklı bir dalga boyu düşürüyor. Teleskop gökyüzünde adım adım ilerledikçe her nokta 102 farklı renkte ölçülmüş oluyor. Yani SPHEREx her yıldızın ve galaksinin bir fotoğrafını değil, kaba bir tayfını çıkarıyor.
Teleskop yaklaşık 700 km yükseklikte, kutuplardan geçen bir yörüngede Dünya’nın çevresini yaklaşık 90 dakikada dolanıyor. Dünya Güneş’in çevresinde ilerledikçe taradığı şerit kayıyor ve altı ayda tüm gökyüzü tamamlanıyor.
BİLİM
Üç soru
Birincisi şişme: Büyük Patlama’dan sonraki saniyenin çok küçük bir kesrinde evrenin hızla genişlediği düşünülüyor. SPHEREx yüz milyonlarca galaksinin üç boyutlu dağılımını ölçerek bu genişlemenin bıraktığı izleri arıyor.
İkincisi galaksilerin tarihi: tek tek seçilemeyen sönük galaksilerin toplam ışığı, evren boyunca ne kadar yıldız oluştuğunu gösteriyor. Üçüncüsü buzlar: Samanyolu’ndaki soğuk gaz bulutlarında su, karbondioksit ve karbonmonoksit buzlarının nerede ve ne kadar bulunduğu. Gezegenleri ve okyanusları oluşturan su büyük olasılıkla bu buzlardan geliyor.
VERİ
Herkese açık bir gökyüzü atlası
SPHEREx verileri Caltech’teki IPAC’ın kızılötesi bilim arşivi IRSA’da kamuya açık olarak yayımlanıyor. Bu, profesyonel olmayan araştırmacıların ve öğrencilerin de aynı veriyle çalışabileceği anlamına geliyor. Dört tam harita birleştirildiğinde ölçümler daha hassas hâle gelecek.
GÖREV ZAMAN ÇİZELGESİ
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 11 Mar 2025 | Vandenberg’den Falcon 9 ile fırlatıldı |
| Nis 2025 | İlk ışık |
| 1 May 2025 | Bilim gözlemleri başladı |
| 18 Ara 2025 | İlk tam gökyüzü haritası yayımlandı |
| 2027 (plan) | Dört tam haritanın tamamlanması |
BAĞLANTILI DOSYALAR
KAYNAKLAR
- NASA — First sky map from NASA’s SPHEREx observatory
- Caltech SPHEREx — Veri ürünleri
- Wikipedia — SPHEREx (fırlatma, yörünge, ayna)
Durum bilgisi 17 Kasım 2026 itibarıyla ajansların resmî sayfalarına ve haber kaynaklarına dayanır. “Planlanan” ve “hedef” ifadeleri henüz gerçekleşmemiş adımları gösterir; uzay görevlerinde takvim değişebilir.
