Türkiye’nin Uzay ve Uydu Tarihi

Uzay tarihini yalnız fırlatma sayısıyla okumamak

Türkiye’nin uydu birikimi, haberleşme, yer gözlemi ve deneysel görevlerin birlikte gelişmesiyle oluştu. Bu dosya gözlem ve küçük uyduları izler; ticari Türksat ailesi ayrı bölümde ele alınır. Tasarım, üretim, fırlatma ve işletme farklı yeteneklerdir. Roket kalkışı, istasyondan bırakılma ve hizmete alınma da ayrı tarihler olabilir.

2003: BİLSAT ile teknoloji ve insan kazanımı

27 Eylül 2003’te fırlatılan BİLSAT, TÜBİTAK UZAY’ın teknoloji transferi hedefiyle yürüttüğü bir yer gözlem projesiydi. Kazanım yalnız görüntü almak değildi: yer istasyonu, temiz oda, tasarım ve işletme eğitimi gibi altyapılar da oluştu. ÇOBAN kamerası ve GEZGİN görüntü işleme kartı, yerli ekipmanların uçuş deneyimi kazanmasına katkı verdi. BİLSAT Ağustos 2006’da emekliye ayrıldı. Dolayısıyla tarihsel öncü rolü sürse de bugünün çalışan uydu listesine eklenmemelidir.

[1] TÜBİTAK UZAY

2011: RASAT ve görüntü arşivi

Türkiye’de tasarlanıp üretilen RASAT, 17 Ağustos 2011’de fırlatıldı. Üç yıllık tasarım ömrüne karşılık yaklaşık on bir yıl çalışan uydu, gözlem teknolojisinin uzun süreli işletilmesine ilişkin deneyim sağladı. Kamera verileri haritacılık, tarım, afet izleme ve şehir planlama gibi alanlarda değerlendirildi. Görevin sona ermesi, ürettiği görüntü arşivinin ve yetiştirdiği insan kaynağının değerini ortadan kaldırmaz. TÜBİTAK UZAY emeklilik tarihini 23 Ağustos 2022 olarak verir; 28 Ağustos tarihli haber ise görevin tamamlanmasını kamuoyuna duyurur.

[2] TÜBİTAK UZAY · [3] TÜBİTAK

GÖKTÜRK-2 ve GÖKTÜRK-1: aynı ailenin farklı yolları

18 Aralık 2012’de fırlatılan GÖKTÜRK-2, TÜBİTAK UZAY ile TUSAŞ’ın geliştirme birikimini yüksek çözünürlüklü gözleme taşıdı. Millî tasarım, üretim ve test çalışmaları insan kaynağı ve sistem geliştirme altyapısını güçlendirdi. 5 Aralık 2016’da fırlatılan GÖKTÜRK-1 ise uluslararası iş bölümü içeren ayrı bir projeydi. TUSAŞ’ın mühendislik ve üretim katkılarının yanında, Uydu Montaj, Entegrasyon ve Test Merkezi’nin kazanılması önem taşır. GÖKTÜRK-1’i bütünüyle yerli tasarım, GÖKTÜRK-2’yi ise aynı sözleşmenin ikinci uydusu gibi göstermek bu farkları siler.

[4] TUSAŞ · [5] TUSAŞ

2023: İMECE ve metrealtı gözlem

İMECE, 15 Nisan 2023’te uzaya gönderildi. Türkiye’de geliştirilen metrealtı çözünürlüklü elektro-optik gözlem yeteneğiyle, uydu platformunun yanında kamera ve diğer alt sistemlerde de birikim oluşturdu. TÜBİTAK’ın 2025 tarihli açıklamaları, yörüngede çalışmasını ve Hava Kuvvetleri envanterine alınmasını belgeler. Buna karşılık İMECE-2 ile İMECE-3, geliştirilmekte olan yeni takım uydu projeleridir. Açıklanan 2027 ve 2028 yılları, gerçekleşmiş uçuşlar olarak değil, o açıklamanın hedef takvimi olarak okunmalıdır.

[6] TÜBİTAK UZAY · [7] TÜBİTAK

Küp uydular: öğrencinin gerçek uzay sistemiyle buluşması

İTÜ’de geliştirilen ITUpSAT1, 23 Eylül 2009’da; amatör haberleşme amaçlı TURKSAT-3USAT ise 26 Nisan 2013’te fırlatıldı. Bu projelerde öğrenciler tasarım, test ve yer istasyonu işletmesine katıldı. USTTL’nin çevresel test ve bütünleştirme altyapısı, derslerde öğrenilen sistem mühendisliğinin gerçek görev sorumluluğuna dönüşmesini sağladı. Küçük boyut, kolay görev demek değildir: güç, haberleşme, yönelim ve ısıl denge aynı sınırlı hacimde çözülmelidir. Üniversite projelerinin önemi yalnız uydu adedinde değil, bu süreçleri deneyimleyen insanlardadır.

[8] İstanbul Teknik Üniversitesi · [9] İstanbul Teknik Üniversitesi

İstasyona taşınmak ile bağımsız yörüngeye bırakılmak

UBAKUSAT, 2 Nisan 2018’de Dragon kargo uçuşuyla Uluslararası Uzay İstasyonu’na taşındı. İstasyon üzerinden bağımsız yörüngeye bırakılması 11 Mayıs’ta gerçekleşti; İTÜ yer istasyonu aynı gün uyduyla iletişim ve komut alışverişini doğruladı. Böyle görevlerde ilk roket kalkışı ile uydunun serbest uçuş başlangıcını tek tarih altında birleştirmek yanıltıcıdır.

[10] İTÜ USTTL · [11] İTÜ USTTL · [12] TAMSAT – proje ortağı

Grizu-263A: Zonguldak’tan yörüngeye

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Grizu-263 takımının cep uydusu, 13 Ocak 2022’de Falcon 9 ile fırlatıldı. Takım, yaklaşık bir saat sonra ayrılma ve ilk sinyallerin alınmasını bildirdi. Grizu-263 adı, 1992’de Kozlu’daki maden faciasında kaybedilen 263 madencinin anısını yaşatır. Bu çalışma, öğrenci topluluğu, danışmanlar ve destekçilerin uzun soluklu emeğini gerçek bir yörünge görevine dönüştürdü. Model uydu yarışması ile yörüngedeki cep uydusu farklı başarılardır; ikisi de kendi kapsamıyla anılmalıdır.

[13] Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Grizu-263

Her görev çalışır durumda kalmaz

QB50 kapsamındaki HAVELSAT ve BeEagleSat, 2017’de istasyondan bırakılan bilimsel küçük uydu görevleriydi. İTÜ’nün 2026 tarihli HAVELSAT özeti, görev dönemini 2017–2019 olarak kaydeder. Fırlatma haberi, güncel işlevselliği tek başına doğrulamaz; tabloda emekli ve tarihli görev kayıtları ayrılır.

[14] İstanbul Teknik Üniversitesi · [15] İTÜ USTTL proje yürütücüsü / TUYAD çalıştayı