Türk Hava Kurumu ve Türkkuşu

16 Şubat 1925: Türk Tayyare Cemiyeti

Türk Tayyare Cemiyeti, 16 Şubat 1925’te kuruldu; ilk başkanı Cevat Abbas Beydi. Amaç, havacılığı topluma anlatmak, personel yetiştirmek ve hava gücü için kaynak oluşturmaktı. 23 Nisan 1926’da Tayyare Makinist Mektebi açıldı; 1929’da uluslararası sportif havacılık örgütü FAI’ye üyelik gerçekleşti. Cemiyet, 24 Mayıs 1935’teki kongrede Türk Hava Kurumu adını aldı. Dolayısıyla Hezarfen, Osmanlı hava mektebi veya Millî Mücadele havacılığı THK’nın kendi faaliyetleri gibi sunulamaz; bunlar kurumun devraldığı daha eski tarihsel mirastır.

Bağış kampanyalarının arkasında şehirler, meslek grupları, öğrenciler ve farklı topluluklardan yurttaşlar bulunuyordu. Havacılığı yalnız birkaç büyük isim üzerinden anlatmak, bu katkıyı eksik bırakır. Toplanan para kadar makinist yetiştirilmesi, araçların bakımı ve uçuşa ilgi duyan gençlere ulaşılması da gerekliydi. Bir kurumu tarih içinde değerlendirirken kuruluş amacı ile her dönemde yapabildiklerini birbirinden ayırmak, hem emeği hem de eksik kalan hedefleri görmemizi sağlar.

[1] Türk Hava Kurumu · [2] Atatürk Araştırma Merkezi / Atatürk Ansiklopedisi

Türkkuşu ve İnönü’nün rüzgârı

3 Mayıs 1935’te kurulan Türkkuşu, havacılığı öğrenilebilir ve yaygınlaştırılabilir bir uğraş hâline getirme hedefinin somut adımıydı. THK’nın İnönü tarihçesine göre Ankara’daki ilk eğitimlerde Sovyetlerden alınan dört planör ve iki öğretmen görev yaptı. Düz arazide uzun süreli süzülüşün sınırları görülünce Vecihi Hürkuş ile Anohin uygun yer aradı. İnönü’nün rüzgâr alan tepeleri bu ihtiyaca cevap verdi; 10 Temmuz 1936’da Yüksek Planör Uçuş Kampı açıldı. Bu seçim, eğitim tarihinin aynı zamanda coğrafya ve meteoroloji tarihi olduğunu gösterir.

İnönü kampı, 1939’dan itibaren Gedikli Hazırlama Yuvası adıyla askerî personel yetiştirme görevleri de üstlendi. Kurum tarihçesi burada bombardımancı, telsizci, muhabereci, fotoğrafçı ve silahçı gibi farklı uzmanlıkların yetiştirildiğini belirtir. Böylece planörle başlayan eğitim ortamı, yalnız kokpitte oturan kişiyi yetiştiren bir okulun ötesine geçti. Gökyüzünde görülen bir uçuşun ardında ne kadar geniş bir meslek ağı bulunduğunu hatırlamak, bu mirası bugünün gençlerine anlatmanın en yararlı yollarından biridir.

[3] Türk Hava Kurumu

Atölye, fabrika ve sürdürülebilir üretim

Akköprü’deki marangozluk ve onarım altyapısı zamanla planör imalatına dönüştü. Bu üretim, eğitim için gereken araçlarla teknik beceriyi birbirine bağladı. Etimesgut Uçak Fabrikası’nın kuruluşu 1939–1941 sürecine uzanır; sonraki yıllarda THK kodlu planörler, eğitim ve nakliye amaçlı uçak projeleri geliştirildi. Burada tasarım, prototip, lisanslı montaj ve seri üretim terimlerini birbirinin yerine kullanmamak gerekir. Her biri, insan gücü ve sanayi altyapısı bakımından farklı bir kazanımı anlatır.

Kayseri’de 6 Ekim 1926’da açılan TOMTAŞ girişimi de bu geniş tablonun parçasıdır. Junkers ortaklığının mali ve işletme sorunlarıyla sona ermesi, tesisin bütün teknik birikiminin aynı anda yok olduğu anlamına gelmedi; başka düzenlemelerle bakım ve lisanslı imalat çalışmaları sürdü. THK gelirlerini inceleyen arşiv araştırmaları ise 1939’dan sonra bazı kaynakların daraldığını gösterir. Üretimde sürekliliği açıklarken sipariş, finansman, teknoloji, eğitim ve devletin tedarik tercihlerini birlikte ele almak gerekir; tek bir dönüm noktasını her sonucun tek nedeni yapmak, bu karmaşık tarihi basitleştirir.

[4] Atatürk Araştırma Merkezi / Atatürk Ansiklopedisi · [5] Atatürk Araştırma Merkezi / Atatürk Ansiklopedisi · [6] Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi

Sabiha Gökçen: öğrencilikten başöğretmenliğe

Merhum Sabiha Gökçen, 1935’te Türkkuşu’na katıldı; Ankara’daki ilk eğitimin ardından Kırım’da yüksek planörcülük çalıştı. Atatürk Ansiklopedisi, motorlu uçakla ilk uçuşunu 25 Şubat 1936 olarak verir. Eskişehir’de özel askerî uçuş eğitimi gördü ve 30 Ağustos 1937’de askerî uçuş brövesini aldı. Türkiye’nin ilk kadın askerî pilotu olarak kazandığı yer, kadınların eğitime ve mesleklere katılımı bakımından güçlü bir simgedir. Bu unvan, daha önce sivil pilotluk yapan Bedriye Tahir Gökmen’in yerini ortadan kaldırmaz.

Gökçen’in askerî kariyerinde 1937 Dersim harekâtına katılımı da vardır; bu olgu biyografiden çıkarılmamalıdır. Askerî görevlerin sivil insanlar üzerindeki sonuçları, yalnız başarı ve madalya diliyle açıklanamayacak ayrı bir tarihsel inceleme alanıdır. 1938 Balkan uçuşu ise onun uluslararası tanınırlığını artırdı. Aynı yıl Türkkuşu’na başöğretmen olarak atanması ve bu görevi 1955’e kadar sürdürmesi, mirasının gösteri uçuşlarının ötesindeki eğitim yönünü görünür kılar. Bir öncüyü tanımak, uçuşlarını, içinde bulunduğu kurumları ve yetiştirdiği insanları birlikte okumaktır.

[7] Atatürk Araştırma Merkezi / Atatürk Ansiklopedisi · [8] Türk Hava Kurumu

Hava ulaşımının ayrı kurumsal yolu

THK ile tarifeli hava taşımacılığının kurumlarını birbirine karıştırmamak gerekir. Türk Hava Yolları’nın resmî tarihçesi, 20 Mayıs 1933’te Devlet Hava Yolları İşletmesi adıyla başlayan beş uçaklık yapının ilk genel müdürünün Fesa Evrensev olduğunu belirtir. Bir yanda bağış, eğitim ve sportif havacılık; diğer yanda yolcu, posta ve yük taşıma işletmeciliği gelişiyordu. Bu yollar birbirine insan ve deneyim sağlasa da aynı örgütün tek çizgisi değildir. Tarihteki isimleri ve kısaltmaları doğru yerleştirmek, okurun kurumlar arasındaki ilişkiyi daha rahat anlamasını sağlar.

[9] Türk Hava Yolları

THK: Eğitim ve Mevcut Filo Durumu

THK ise tasarım şirketlerinden farklı olarak eğitim, sportif havacılık ve havacılık kültürünün sürekliliğiyle değerlendirilmelidir. Güncel Türkkuşu kurs portalı planör, model uçak, İHA ve diğer dalları listeler. Kurumun ‘Faaliyetler 2026’ açıklaması, Uçuş Akademisinde 2025’te 24 uçakla 23 bin saatin üzerinde uçuş yapıldığını bildirir. Aynı kaynak sekiz yangın uçağının beşini gayri faal, üçünü modernizasyon gerektiren durumda tanımlar; helikopterle yangın söndürme ortaklığından çıkıldığını belirtir. Bu yüzden arşivdeki tarihi görünmeyen ‘Ateş Kuşları operasyona hazır’ haberi, 2026 filosunun hazır olduğunu kanıtlamaz. Eğitim faaliyeti ile yangın filosunun teknik ve mali sorunlarını birlikte göstermek, THK’nın tarihî önemini küçültmeden bugünkü durumu doğru anlatır.

[10] Türk Hava Kurumu · [11] Türk Hava Kurumu · [12] Türk Hava Kurumu