Kısaca: Ali Kuşçu (1403–1474), Semerkant’ta Uluğ Bey’in rasathanesinde yetişen ve hocasının ölümünden sonra yolu İstanbul’a düşen bir gökbilimci ve matematikçiydi. Fatih Sultan Mehmet’in daveti üzerine 1472’de İstanbul’a geldi, Ayasofya Medresesi’nde ders verdi. Astronominin Aristoteles fiziğine bağlı kalmadan, gözlem ve matematikle yapılabileceğini savunarak döneminin çok ötesinde bir yaklaşım sergiledi.
“Kuşçu” adı nereden geliyor?
Babası, Uluğ Bey’in doğancıbaşısıydı; yani hükümdarın av kuşlarından sorumluydu. “Kuşçu” lakabı buradan gelir. Ali, genç yaşta Uluğ Bey’in dikkatini çekti; Semerkant’ta Kadızâde-i Rûmî’nin öğrencisi oldu. Bir dönem Kirman’a gidip eğitimini tamamladı ve döndüğünde hocasına Ay’ın evreleri üzerine bir risale sundu. Uluğ Bey onu rasathanenin müdürü yaptı ve Zîc-i Sultânî’nin tamamlanmasında büyük rol oynadı.
Semerkant’tan Tebriz’e, oradan İstanbul’a
1449’da Uluğ Bey öldürülünce Semerkant’taki bilim ortamı dağıldı. Ali Kuşçu önce Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın sarayına, Tebriz’e gitti. Uzun Hasan onu elçi olarak Fatih Sultan Mehmet’e gönderdi. Fatih, bilginin değerini bildiği için onu İstanbul’da kalmaya ikna etti; 1472’de Ali Kuşçu, ailesi ve öğrencileriyle büyük bir törenle İstanbul’a geldi. Rivayete göre yolda bile öğrencilerine ders vermeye devam etti.
Astronomiyi felsefeden ayırmak
Ali Kuşçu’nun en dikkat çekici fikri, astronominin Aristoteles fiziğinin ilkelerine dayanmak zorunda olmadığıydı. O dönemde Dünya’nın hareketsiz olduğu, Aristoteles’in fizik anlayışından “kanıtlanıyordu”. Ali Kuşçu ise Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesinin gözlemlerle çelişmediğini, bu konunun ancak gözlem ve matematikle çözülebileceğini savundu. Bu tavır, Kopernik’ten önce astronomiyi bağımsız bir bilim olarak düşünme yönünde önemli bir adımdı.
Fethiyye ve Osmanlı medreseleri
Fatih’in 1473 Otlukbeli Savaşı’ndaki zaferi üzerine yazdığı ve bu yüzden “Fethiyye” adını verdiği astronomi kitabı, sonraki yüzyıllarda Osmanlı medreselerinde temel ders kitabı oldu. Ali Kuşçu’nun İstanbul’a getirdiği Semerkant birikimi, torunu Mirim Çelebi ve diğer öğrencileri aracılığıyla Osmanlı biliminin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynadı. (İlgili: Uluğ Bey)
Bugün onu nerede görüyoruz?
Ay’daki Ali Qushji krateri onun adını taşır. Eyüp Sultan’daki mezarı ziyaret edilebilir. İstanbul’daki pek çok okul ve bilim merkezi de adını yaşatıyor.
Sık sorulan sorular
Ali Kuşçu kimdir?
Semerkant’ta Uluğ Bey’in yanında yetişen, 1472’de Fatih’in davetiyle İstanbul’a gelen ve Ayasofya Medresesi’nde ders veren gökbilimci ve matematikçi.
Ali Kuşçu'nun en önemli fikri neydi?
Astronominin Aristoteles fiziğinden bağımsız olarak gözlem ve matematikle yapılabileceğini, Dünya’nın dönmesinin gözlemlerle çelişmediğini savundu.
Ali Kuşçu'nun mezarı nerede?
İstanbul’da Eyüp Sultan Camii hazîresinde.
SpaceTRC’de keşfetmeye devam et
Kaynaklar
Bilim, merakla başlar.

