Kısaca: 13. yüzyılda Nasîrüddîn Tûsî, şaşırtıcı bir geometrik buluş yaptı: Bir daire, çapı kendisinin iki katı olan büyük bir dairenin içinde yuvarlanırsa, küçük dairenin üzerindeki bir nokta tam bir düz çizgi üzerinde ileri geri gider. Bu “Tûsî çifti”, gezegen hareketlerini yalnızca düzgün dairesel hareketlerle açıklamanın yolunu açtı ve yaklaşık 270 yıl sonra Kopernik’in eserinde de karşımıza çıktı.
Tûsî kimdi?
Nasîrüddîn Tûsî (1201–1274), bugünkü İran’ın Tûs şehrinde doğdu. Astronomi, matematik, felsefe ve ahlak üzerine 150’ye yakın eser yazdı. Moğol hükümdarı Hülâgû’nun desteğiyle 1259’da Merâga’da, döneminin en büyük rasathanesini kurdu. Rasathane, 400.000 cilde ulaştığı söylenen kütüphanesi ve Çin’den Endülüs’e kadar gelen bilginleriyle bir araştırma merkezi oldu. Burada hazırlanan “Zîc-i İlhânî” gezegen tabloları yüzyıllarca kullanıldı.
Sorun neydi?
Batlamyus’un gezegen modeli gözlemleri iyi açıklıyordu, ama Aristoteles fiziğinin temel ilkesini ihlal ediyordu: gök cisimleri düzgün dairesel hareket etmeliydi. Batlamyus, “ekuant” denen bir noktayı kullanarak gezegenlerin hızını hesaplarda değiştiriyordu; bu da göklerin mükemmel düzenine aykırıydı. İslam dünyasındaki gökbilimciler bu tutarsızlığı yüzyıllarca eleştirdi.
Tûsî’nin çözümü
Tûsî, iki düzgün dairesel hareketin birleşimiyle düz bir çizgi üzerinde salınım elde etmenin mümkün olduğunu gösterdi:
- Büyük bir daire düşün, içinde çapı onun yarısı olan küçük bir daire.
- Küçük daire, büyük dairenin içinde iki kat hızla ve ters yönde dönerken yuvarlanır.
- Küçük dairenin çevresindeki herhangi bir nokta, büyük dairenin çapı boyunca dümdüz ileri geri hareket eder.
Kopernik bağlantısı
Kopernik, 1543’te yayımladığı “Göksel Kürelerin Dönüşleri Üzerine” adlı eserinde, Tûsî çiftiyle neredeyse aynı geometrik düzeneği, benzer harflendirmeyle kullandı. Kopernik’in bu fikre bağımsız olarak mı ulaştığı, yoksa İslam dünyasından gelen kaynaklar aracılığıyla mı öğrendiği tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor. Ama İbnü’ş-Şâtır gibi Merâga ekolünden gökbilimcilerin modelleriyle Kopernik’in modelleri arasındaki benzerlikler dikkat çekici.
Bugün nerede?
Tûsî çifti, modern mühendislikte de kullanılan bir mekanizmanın temelidir: dönme hareketini düz çizgi hareketine çeviren bazı dişli sistemleri bu ilkeye dayanır. Ay’daki Nasireddin krateri ve 10269 Tusi asteroidi onun adını taşır.
Sık sorulan sorular
Tûsî çifti nedir?
Büyük bir dairenin içinde yuvarlanan, çapı onun yarısı olan küçük bir daire üzerindeki noktanın düz bir çizgide ileri geri hareket ettiğini gösteren geometrik düzenektir.
Merâga Rasathanesi ne zaman kuruldu?
1259’da Nasîrüddîn Tûsî tarafından, Hülâgû’nun desteğiyle.
Kopernik Tûsî'den etkilendi mi?
Kopernik’in eserinde Tûsî çiftine çok benzeyen bir düzenek var; doğrudan etkilenip etkilenmediği tarihçiler arasında tartışmalı.
SpaceTRC’de keşfetmeye devam et
Kaynaklar
Bilim, merakla başlar.

