Uzay İstasyonları: ISS, Tiangong ve Sonrası

Bir bakışta

2026’da yörüngede sürekli mürettebat barındıran iki istasyon var: beş uzay ajansının birlikte işlettiği Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) ve Çin’in Tiangong’u. ISS kütle bakımından Tiangong’un birkaç katı. Yaşanabilir hacmi de yaklaşık üç buçuk kat büyük.

Kaynaklar Ekim 2026’da kontrol edildi. ISS değerleri NASA’nın bilgi sayfasından (son güncelleme Temmuz 2024) ve WMO OSCAR kaydından alındı. Tiangong’un kütle ve hacim değerleri Çin Ulusal Uzay İdaresi’nin (CNSA) Mayıs 2020 tarihli açıklamasına dayanıyor. Tiangong’un yükseklik, eğiklik ve periyot değerlerini, CMSA’nın 28 Ekim 2026’da yayımladığı efemeristeki ilk durum vektöründen biz hesapladık. Bunlar anlık değerlerdir ve bir miktar değişir. İki istasyonun kütlesi aynı biçimde tanımlanmadığından karşılaştırmayı ihtiyatla yapmak gerekir.

Kaynaklar: [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10]

İlk istasyonlar: Salyut, Skylab ve Mir

İlk uzay istasyonu Salyut 1‘i Sovyetler Birliği 19 Nisan 1971’de bir Proton roketiyle fırlattı. İstasyona çıkan Soyuz 11 ekibi 24 gün kalarak dönemin rekorunu kırdı. Ancak üç kozmonot, dönüşte atmosfere girmeden kısa süre önce kapsülleri basınç kaybedince hayatını kaybetti. ABD’nin yanıtı 14 Mayıs 1973’te fırlatılan Skylab oldu. Skylab’da üç ekip sırasıyla 28, 59 ve 84 gün, toplamda 171 gün yaşadı. İstasyon Temmuz 1979’da atmosfere girdi.

Sonraki istasyonlar için asıl dönüm noktası Salyut 6 (1977) ve Salyut 7 (1982) oldu. İkinci bir kenetlenme kapısı sayesinde insansız Progress kargo araçları bu istasyonlara ikmal yapabiliyordu. Bu da görevleri yaklaşık sekiz aya kadar uzattı.

Çekirdek modülü Şubat 1986’da fırlatılan Mir, ayrı modüllerin birleştirilmesiyle kuruldu. Yörüngedeki 15 yılının 13’ünde insanlıydı ve 13 ülke ile ajanstan 104 kişiyi ağırladı. Mir’e dokuz kez uzay mekiği kenetlendi. NASA tarih ofisine göre istasyon 23 Mart 2001’de kontrollü biçimde Pasifik’e indirildi.

Kaynaklar: [11]

Uluslararası Uzay İstasyonu: ortaklık, montaj ve temel sayılar

ISS’i 15 ülke adına beş ajans işletiyor: NASA, Roscosmos, ESA, JAXA ve Kanada Uzay Ajansı. Montaj, Rus yapımı Zarya modülünün 20 Kasım 1998’de Baykonur’dan fırlatılmasıyla başladı. Modüller 42 montaj uçuşuyla taşındı. Bunların 37’sini ABD uzay mekikleri, 5’ini Rus Proton ve Soyuz roketleri gerçekleştirdi. Endeavour’un son uçuşu olan STS-134, montajın sonlarına doğru, Mayıs 2011’de AMS-02 dedektörünü getirdi. En son eklenen modül, 26 Kasım 2021’de bağlanan Rus kenetlenme düğümü Prichal oldu.

İlk kalıcı ekip olan Expedition 1 (William Shepherd, Yuri Gidzenko ve Sergei Krikalev) istasyona 2 Kasım 2000‘de ulaştı. O günden bu yana istasyon hiç boş kalmadı ve 2 Kasım 2025’te kesintisiz insan varlığının 25. yılını doldurdu. Bu tarihe kadar 26 ülkeden en az 290 kişi ISS’i ziyaret etmişti.

NASA’ya göre istasyonun kütlesi 419.725 kg, basınçlı hacmi 1.005 m³’tür. Bunun 388 m³’ü yaşanabilir alandır. Sekiz ana güneş paneli kanadı 75–90 kW güç üretir. İstasyon saniyede yaklaşık 8 km hızla ilerler ve Dünya’nın çevresini yaklaşık 90 dakikada bir dolanır.

Kaynaklar: [1] [2] [4]

Etkileşimli laboratuvar: yükseklik, hız ve tur süresi

ISS ön ayarıyla başlayın ve hesaplanan hızı ve tur süresini yukarıdaki yaklaşık 8 km/s ve 90 dakikalık değerlerle karşılaştırın. Ardından Tiangong’u, sonra yer eşzamanlı yörüngeyi seçin: yükseklik arttıkça aracın yavaşladığını, bir turun uzadığını ve görebildiği Dünya yüzeyinin genişlediğini izleyin. Son olarak Ay’ın uzaklığını seçin; aynı hesap bir turun yaklaşık bir ay sürdüğünü gösterir.

ISS’te neler araştırılıyor?

ISS’in sunduğu iki temel olanak uzun süreli mikrogravite ve Dünya’nın nüfuslu bölgelerinin çoğunu gören bir gözlem noktasıdır. Araştırmalar dört ana alanda toplanır: fizik bilimleri (akışkanlar, yanma, malzemeler, temel fizik), yaşam bilimleri (biyoloji, biyoteknoloji, insan araştırmaları), Dünya ve uzay gözlemi ve teknoloji gösterimi.

NASA’nın Soğuk Atom Laboratuvarı (Cold Atom Lab) yörüngede rubidyum Bose–Einstein yoğuşmaları elde etti. Bu yoğuşmalar bir nanokelvinin altına kadar soğutuldu ve bir saniyeyi aşan serbest genleşme sürelerine ulaştı. Bunu yerde başarmak zordur (Aveline ve ark., Nature, 2020). 8,5 tonluk AMS-02 kozmik ışın dedektörü 2011’den beri antimadde ve karanlık madde izleri arıyor. Proje sitesine göre Ekim 2026 itibarıyla 270 milyardan fazla olay kaydedildi.

Dünya gözleminde Temmuz 2018’de kurulan ECOSTRESS, yüzey sıcaklığı üzerinden bitkilerin su stresini ölçüyor. Aralık 2018’de kurulan GEDI ise lidarla ormanların üç boyutlu yapısını haritalıyor. Teknoloji gösterimlerinden biri, Haziran 2017’de istasyonda denenen açılır güneş paneli ROSA’dır. Bu teknolojinin 2021–2023 arasında getirilen operasyonel kanatlarının (iROSA) istasyonun gücünü %20–30 artırması bekleniyordu (NASA). İnsan vücudu üzerindeki etkiler ayrı bir sayfada ele alınıyor.

2026’da ulaşım: mürettebat ve kargo araçları

Mürettebat. ISS’e insan taşıyan iki araç var: SpaceX’in Crew Dragon’u ve Rusya’nın Soyuz MS’i. Soyuz MS-29, 14 Temmuz 2026’da Pyotr Dubrov, Anna Kikina ve NASA astronotu Anil Menon ile fırlatıldı. Crew-13 ise 1 Ekim 2026’da Jessica Watkins, Luke Delaney, Joshua Kutryk (CSA) ve Sergey Teteryatnikov ile fırlatıldı ve Expedition 75’i başlattı.

Kargo. NASA’nın 2026 planında Dragon kargo görevleri CRS-34 (Mayıs) ve CRS-35 (sonbahar, ek iROSA panelleriyle) yer alıyor. Northrop Grumman’ın Cygnus görevi CRS-25’in de sonbahar ya da kış aylarında bir Falcon 9 ile fırlatılması planlanıyor. Rusya kendi segmentini Progress araçlarıyla besliyor. JAXA’nın yeni kargo aracı HTV-X1, 26 Ekim 2025’te H3 roketiyle fırlatıldı ve 30 Ekim’de (Japonya saatiyle) Canadarm2 tarafından yakalandı.

Starliner. 2024’teki mürettebatlı test uçuşunda yaşanan sorunların ardından NASA, Boeing’in Starliner-1 görevini insansız bir kargo uçuşuna dönüştürdü. NASA Mayıs 2026’da bu uçuş için henüz tarih belirlememişti. Boeing’in 28 Eylül 2026 tarihli güncellemesi Aralık 2026 ya da Ocak 2027’yi hedefliyor. Mürettebatlı Starliner-2 ise 2028 için planlanıyor.

Kaynaklar: [12]

Tiangong: Çin’in istasyonu

Çin, Tiangong’un yapımına 29 Nisan 2021’de Tianhe çekirdek modülünü Wenchang’dan bir Uzun Yürüyüş 5B roketiyle fırlatarak başladı. Ardından Wentian ve Mengtian laboratuvar modülleri geldi ve T biçimli üç modüllü istasyon 2022’nin sonlarında tamamlandı. Haziran 2021’deki Shenzhou 12’den bu yana üç kişilik ekipler yaklaşık altı ayda bir değişiyor. İkmali Tianzhou kargo araçları sağlıyor.

2025’in sonlarında Shenzhou 20’nin bir enkaz çarpması olduğundan şüphelenilen bir hasar görmesi üzerine, insansız Shenzhou 22 yedek dönüş aracı olarak fırlatıldı. İstasyona giden 11. mürettebatlı görev olan Shenzhou 23, 24 Mayıs 2026’da Zhu Yangzhu, Zhang Zhiyuan ve Hong Konglu ilk astronot Lai Ka-ying ile fırlatıldı. Üçünden birinin istasyonda tam bir yıl kalması planlanıyor. Bu, Çin için bir ilk olacak. Plan, 2026 sonunda beklenen ve kısa bir ziyaret için Pakistanlı bir astronotu götürecek Shenzhou 24’e bağlı. Ekim 2026 sonu itibarıyla bu görevin fırlatıldığını doğrulayamadık.

Çinli yetkililer Haziran 2026’da Tiangong’u üç modülden altı modüle, “çift T” düzenine genişletme planlarını açıkladı. İlk adım 20 ton sınıfında çok işlevli bir modül olacak. Baş tasarımcıya göre istasyonun kütlesi yaklaşık 90 tondan 180 tona çıkacak. 2 m aynalı Xuntian teleskobu 2027’de fırlatılacak ve bakım için istasyona kenetlenecek.

Kaynaklar: [5] [6] [8] [13]

ISS’ten sonra: emeklilik, yörüngeden çıkarma ve ticari istasyonlar

ABD, Japonya, Kanada ve katılımcı ESA ülkeleri ISS’i 2030’a kadar işletmeyi taahhüt etti. Rusya’nın taahhüdü en az 2028’e kadar. NASA Haziran 2024’te, olası değeri 843 milyon ABD dolarına varan bir sözleşmeyle ABD Yörüngeden Çıkarma Aracı‘nı (US Deorbit Vehicle) yapma işini SpaceX’e verdi. Bu araç, operasyonlar sona erdikten sonra istasyonu kontrollü biçimde atmosfere sokacak. İstasyonun atmosfere girerken parçalanması bekleniyor. ABD Sayıştayı’nın (GAO) Haziran 2026 raporu, istasyonun NASA’ya yılda yaklaşık 3 milyar dolara mal olduğunu ve Rus segmentindeki çatlak bir tüneldeki sızıntıların sürdüğünü belirtiyor. NASA, ticari istasyonların zamanında hazır olup olmayacağına 2027’de karar vermek zorunda. Hazır olmayacaklarsa ISS’in ömrü 2030’un ötesine uzatılabilir. GAO, NASA’nın yörüngede ABD’nin insan varlığında bir boşluk yaşanma olasılığını ve bunun ne kadar süreceğini henüz değerlendirmediği uyarısında bulundu.

NASA, ISS’in yerine kendine ait bir istasyon kurmak yerine özel şirketlere ait istasyonlardan hizmet satın almayı planlıyor. Ancak Mart 2026’da devlete ait bir çekirdek modül seçeneğini de gündeme getirdi. 6 Temmuz 2026’da bir sonraki aşama için, iki ya da daha fazla şirkete geliştirme sözleşmesi verilmesini öngören bir teklif çağrısı taslağı yayımladı. İncelediğimiz kaynaklarda henüz bir sözleşme duyurusu yok.

• Vast Haven-1: 14.600 kg kütleli, 80 m³ basınçlı hacme sahip tek modüllü bir istasyon. 425 km yükseklikte ve 51,6° eğiklikte, dört kişilik iki haftalık ziyaretler için tasarlandı (Vast). Falcon 9 ile fırlatılması Ocak 2026’da en erken 2027’nin ilk çeyreğine ertelendi.
• Axiom Station: İlk modül (PPTM) önce ISS’e bağlanacak, daha sonra ayrılıp Habitat One ile birleşerek bağımsız uçacak. Thales Alenia Space ana yapının kaynak işlerine başladı (Axiom Space). Şirketin sitesinde bir fırlatma tarihi yer almıyor.
• Starlab: Voyager Technologies, Airbus, Mitsubishi, MDA Space, Palantir ve Space Applications Services’in ortak girişimi. Şubat 2026’da NASA’nın da katıldığı ticari kritik tasarım incelemesini tamamladı (Starlab).
• Orbital Reef: Blue Origin ve Sierra Space önderliğindeki proje. Blue Origin, NASA’nın Faz 1 programı kapsamında aşamaları tamamlamayı sürdürdüğünü bildiriyor ancak bir fırlatma tarihi açıklamıyor.

Kaynaklar: [9] [10]

Rusya, Hindistan ve Türkiye

Rusya. Rusya ayrı bir Rus Yörünge İstasyonu (ROS) planlıyordu. Ancak Roscosmos bilim ve teknik kurulu Aralık 2025’te ROS’u ISS’in Rus segmentinin parçası olarak kurmayı ve daha sonra ayırıp bağımsız uçurmayı onayladı. 51,6° eğikliğindeki yörünge seçimi tartışma konusu olmuştu (İzvestiya). Modüller için resmî fırlatma tarihi verilmedi.

Hindistan. Hindistan kabinesi Eylül 2024’te Bharatiya Antariksh İstasyonu‘nun 2028’de fırlatılması hedeflenen ilk modülü BAS-01’i onayladı. Beş modüllü istasyonun 2035’e kadar tam olarak faaliyete geçmesi hedefleniyor (PIB).

Türkiye. Alper Gezeravcı, Axiom Mission 3 göreviyle Türkiye’nin ilk astronotu oldu. 18 Ocak 2024’te Michael López-Alegría, Walter Villadei ve Marcus Wandt ile fırlatıldı ve 9 Şubat’ta Florida açıklarında suya indi. Görev sırasında TÜBİTAK enstitüleri ile Türk üniversitelerinin hazırladığı 13 deneylik ulusal bir programı yürüttü. Bu deneyler arasında gMETAL (metal parçacık dinamiği), Extremophyte (bir bitki çalışması), MESSAGE (bağışıklık hücrelerinde gen ifadesi), Metabolom, Myeloid ve AlgalSpace vardı.

Kaynaklar: [14]

Araştırmacılar nasıl deney önerebilir ve sonuçlara nereden ulaşabilir?

Sonuçlara ulaşmak. NASA’nın Space Station Research Explorer aracı, tüm ISS ortaklarının deneylerini, tesislerini ve yayınlarını aranabilir biçimde sunan bir veri tabanıdır. Kayıtlar tablo dosyası olarak da indirilebilir. Araştırma sonuçları sayfası ise yıllık öne çıkan sonuçları ve her yıl güncellenen bir yayın listesini barındırır.

Deney önermek. NASA araştırma çağrılarını NSPIRES üzerinden duyurur. NASA’ya göre desteklenen araştırmacılar fırlatma ya da tesis masrafı ödemez. NASA dışındaki ABD araştırmaları ISS Ulusal Laboratuvarı üzerinden yürür. Laboratuvarın ana yolu artık ticari hizmet sağlayıcılardır ve gelecekte açık çağrı yapılmasının pek olası olmadığını belirtmektedir. Avrupalı araştırmacılar ESA’nın SciSpacE programını kullanabilir. Program, ISS’i, parabolik uçuşları, düşme kulelerini ve yer tesislerini kapsayan sürekli açık araştırma duyuruları ile süreli fırsat çağrıları yayımlar.

Bilinen ile açık sorular

Bilinenler:

• ISS’te 2 Kasım 2000’den beri kesintisiz olarak insan yaşıyor. İstasyon Kasım 2025’te 25. yılını doldurdu.
• Uzun süreli mikrogravite, yerde yapılması imkânsız ya da çok kısa süren deneylere olanak tanıyor. Yörüngede elde edilen Bose–Einstein yoğuşmaları buna bir örnek.
• Tiangong 2021’den beri dönüşümlü üç kişilik ekipleri ağırlıyor ve altı modüle genişlemesi planlanıyor.
• NASA, ISS’in kontrollü biçimde atmosfere sokulması için özel bir araç sipariş etti.

Açık sorular:

• ISS 2030’da emekli mi olacak, yoksa NASA’nın 2027 kararıyla ömrü uzatılacak mı?
• ISS’in görevi bitmeden en az bir ticari istasyon hazır olup bir boşluk yaşanması önlenebilecek mi?
• Yaşlanan Rus segmentindeki sızıntılar kontrol altına alınabilecek mi ve ROS ne zaman ayrılacak?
• Çin’in ilk bir yıllık görevi gibi uzun görevler, Ay ve Mars’a yapılacak görevlere nasıl yön verecek?